Klimaatbestendige tuin: tips tegen droogte en hoosbuien

Lange droge zomers met weken zonder regen, en dan ineens een hoosbui die in een uur de straat blank zet: het weer in Nederland en België wordt grilliger. Een klimaatbestendige tuin vangt beide extremen op. Hij houdt regenwater vast wanneer het met bakken uit de lucht valt, laat het in de bodem wegzakken en heeft planten die een droge periode zonder sproeier doorstaan. Bovendien blijft zo'n tuin op hete dagen merkbaar koeler dan een betegelde plaats. In dit artikel lees je hoe je stap voor stap je tuin klimaatbestendig maakt: tegels eruit, regenwater opvangen met een regenton, een wadi aanleggen, en kiezen voor planten die droogte verdragen en water vasthouden.

Wat is een klimaatbestendige tuin?

Een klimaatbestendige tuin is een tuin die bestand is tegen de gevolgen van een veranderend klimaat: hitte, droogte en extreme neerslag. Het idee is simpel. Regenwater hoort niet zo snel mogelijk het riool in te stromen, maar zoveel mogelijk in de grond te zakken waar het valt. Daar vult het het grondwater aan en is het beschikbaar voor planten in drogere tijden. Tegelijk zorgen planten en bomen voor schaduw en verkoeling via verdamping.

Het probleem in veel steden en dorpen is verharding. Tuinen, opritten en terrassen zijn grotendeels betegeld, waardoor regenwater nergens heen kan. Bij een flinke bui overstroomt het riool, en in de zomer warmen stenen op als een kachel. Elke tuin die vergroent, draagt bij aan een oplossing, ook een klein stadstuintje of voortuin. Inspiratie voor beperkte ruimte vind je in onze gids planten voor een kleine tuin.

Stap 1: tegels eruit, groen erin

De belangrijkste en vaak eenvoudigste stap is minder verharding. Elke tegel die eruit gaat, maakt plaats voor water en planten. Je hoeft niet meteen je hele terras op te breken. Begin bijvoorbeeld met een strook langs de schutting, een plantvak rond een boom of de tegels onder de regenpijp.

Hoe pak je het aan?

• Kijk kritisch naar wat je echt gebruikt. Een terras voor de tafel en een pad naar de schuur zijn nodig, maar de rest van de tuin hoeft niet betegeld te zijn.
• Verwijder ook het zand of puin eronder. Onder tegels ligt vaak een verdichte laag ophoogzand. Graaf die af en vervang hem door goede tuingrond met compost. Compost en andere bodemverbeteraars vind je bij potgrond en toebehoren.
• Kies voor halfverharding waar je wel wilt lopen. Grind, grasbetontegels, gebakken klinkers met open voegen of houtsnippers laten water door.
• Laat de verharding afwateren richting groen in plaats van naar de straat of de put.

In Nederland stimuleren veel gemeenten het tegelwippen met acties en soms subsidies, onder meer via initiatieven als Operatie Steenbreek en het NK Tegelwippen. Informeer bij je gemeente wat er mogelijk is; ook in België bestaan in veel gemeenten premies voor ontharden en regenwateropvang.

Stap 2: regenwater opvangen met een regenton

Een regenton is de bekendste en goedkoopste manier om regenwater op te vangen. Je sluit hem aan op de regenpijp van het dak van huis, schuur of tuinhuis, en gebruikt het water in droge periodes voor de planten. Regenwater is bovendien zachter dan kraanwater, wat veel planten waarderen, ook kamerplanten. Meer daarover in kamerplanten water geven.

Hoe groot moet een regenton zijn?

Een rekenvoorbeeld: één millimeter regen op één vierkante meter dak levert één liter water op. Een dak van 30 vierkante meter vangt bij een bui van 20 millimeter dus zo'n 600 liter. Een standaardregenton van 200 liter is dan snel vol. Wie veel water wil opvangen, kan meerdere tonnen koppelen of kiezen voor een grotere opvangtank of ondergrondse buffer. Kies altijd een ton met een overloop, zodat het overtollige water naar een plantvak, grindkoffer of wadi stroomt en niet tegen je gevel.

Praktische tips

• Plaats de ton op een verhoging, zodat je er makkelijk een gieter onder kunt zetten.
• Zorg voor een deksel tegen muggenlarven, bladeren en vallende kinderen of dieren.
• Leeg de ton voor de winter of koppel hem af, zodat hij niet kapotvriest.
• Gebruik het water vooral voor potten en nieuwe aanplant; gevestigde planten in een goede bodem hebben het minder nodig.

De regenpijp afkoppelen

Een stap verder gaat het afkoppelen van de regenpijp van het riool. Het water stroomt dan via een regenton, een goot of een buis naar de tuin, waar het in een plantvak, wadi of infiltratiekrat de grond in zakt. Dat ontlast het riool bij hoosbuien enorm. Check vooraf bij je gemeente wat de regels zijn, en zorg dat het water op minimaal een paar meter van je fundering en die van de buren in de grond kan zakken.

Stap 3: een wadi of regentuin aanleggen

Een wadi is een ondiepe, begroeide laagte in de tuin waar regenwater tijdelijk in wordt opgevangen en langzaam de grond in zakt. Het woord komt uit het Arabisch, maar in Nederland wordt het ook uitgelegd als water afvoer drainage infiltratie. In een tuin wordt het vaak een regentuin genoemd. Na een hoosbui staat de wadi even vol, en binnen een dag of twee is het water weer weggezakt.

Zo leg je een wadi aan

1. Kies de plek. Op het laagste punt van de tuin, of daar waar de regenpijp of verharding naartoe afwatert, op enige afstand van het huis.
2. Doe een infiltratietest. Graaf een gat van zo'n dertig centimeter diep, vul het met water en kijk hoe snel het wegzakt. Op zandgrond gaat dat vlot, op zware klei kan het uren duren. Bij slecht doorlatende grond maak je de wadi groter en ondieper, of combineer je hem met een grindkoffer of drainage.
3. Graaf een ondiepe kom van ongeveer twintig tot dertig centimeter diep met flauwe randen. Hoe groter het dakoppervlak dat erop afwatert, hoe groter de wadi moet zijn.
4. Verbeter de grond in de bodem van de wadi met compost, zodat water goed kan infiltreren.
5. Leg een overloop aan naar een ander deel van de tuin voor het geval de wadi bij een extreme bui volloopt.
6. Beplant de wadi met planten die zowel tijdelijk natte voeten als droge periodes aankunnen.

Planten voor een wadi

Een wadi is een lastige standplaats: na een bui nat, de rest van de tijd soms kurkdroog. Geschikte planten zijn onder meer siergrassen als prachtriet en struisriet, en vaste planten als kattenstaart, moerasspirea, gele lis en koninginnekruid. Op de randen, die minder lang nat blijven, passen ooievaarsbek en zonnehoed. Een breed aanbod vind je bij de siergrassen en de vaste planten.

Geen ruimte voor een wadi?

Een grindkoffer of infiltratiekrat is een ondergronds alternatief. Je graaft een put, vult die met grof grind of een kunststof krat in worteldoek, en laat de regenpijp erop uitkomen. Het water wordt tijdelijk opgeslagen en zakt geleidelijk weg. Ook een verlaagd plantvak naast het terras werkt als mini-wadi.

Stap 4: planten die tegen droogte kunnen

Wie in droge zomers niet elke avond met de slang in de tuin wil staan, kiest planten die van nature droogte verdragen. Veel daarvan herken je aan een paar kenmerken: grijs, zilverig of behaard blad, dikke vlezige bladeren, smalle naaldvormige blaadjes of diepe penwortels. Ze komen vaak uit het Middellandse Zeegebied, steppes of droge graslanden.

Vaste planten en kruiden

Klassiekers voor een zonnige, droge plek zijn lavendel, salie, hemelsleutel, rozemarijn, kattenkruid, tijm, ezelsoor en Russische salie. Ze bloeien rijk, trekken bijen en vlinders aan en hebben eenmaal gevestigd nauwelijks water nodig. Ook sierui en Kaapse lelie doen het goed op een warme, goed doorlatende plek. De gids planten voor zon en droogte geeft een uitgebreid overzicht.

Siergrassen

Siergrassen zijn vaak opvallend droogtetolerant en geven de tuin het hele jaar structuur. Lampenpoetsersgras, prachtriet en struisriet zijn sterke keuzes, en ook blauw schapengras en vedergras doen het goed op droge grond. Lees meer in de gids siergrassen kopen.

Struiken en bomen

Onder de struiken zijn de vlinderstruik, de krentenboom, de vijgenboom op een warme plek en de olijfboom in een beschutte tuin goede opties. Ook inheemse struiken als meidoorn, sleedoorn en hondsroos kunnen goed tegen droogte zodra ze geworteld zijn. Een boom is misschien wel de beste klimaatinvestering: hij geeft schaduw, verdampt water en koelt zo de omgeving af, en zijn wortels helpen regenwater in de grond te brengen. Kijk voor geschikte soorten bij bomen.

Stap 5: beplanting die water vasthoudt

Het gaat niet alleen om welke planten je kiest, maar ook om hoe je ze plant. Een tuin met meerdere lagen beplanting, van bodembedekkers tot bomen, houdt veel meer water vast dan een gazon met losse struiken.

Bodem bedekt houden

Kale grond droogt snel uit en slaat dicht bij een hoosbui, waardoor het water afstroomt in plaats van in te zakken. Bodembedekkers en dicht geplante vaste planten houden de grond koel en vochtig, net als een laag mulch van compost, blad of houtsnippers. In de schaduw onder bomen doen kerstroos, hosta en elfenbloem het goed; meer schaduwplanten vind je in de gids planten voor de schaduw en in het artikel schaduwtuin inrichten.

Hagen in plaats van schuttingen

Een haag neemt regenwater op, geeft schaduw, filtert fijnstof en biedt beschutting aan vogels. Een schutting doet niets van dat alles. Kies je voor een levende erfafscheiding, dan zijn beuk, liguster en taxus sterke keuzes. Hulp bij het kiezen vind je in welke haag kiezen? en bij de haagplanten.

Groene gevels en schuttingen

Heb je al een schutting of een kale muur, laat er dan klimplanten tegenaan groeien. Een begroeide gevel blijft in de zomer veel koeler en vangt regenwater op. Klimop hecht zich zelf vast en is groenblijvend, terwijl blauwe regen, kamperfoelie en clematis een rek of draden nodig hebben. Lees meer in de gids klimplanten voor de schutting.

Groene daken

Een plat dak van schuur, garage of uitbouw kan een groen dak worden. Een extensief sedumdak houdt een deel van het regenwater vast, vertraagt de afvoer bij hoosbuien en isoleert. Laat wel eerst controleren of de constructie het extra gewicht kan dragen.

Verkoeling op hete dagen

Hitte is de derde uitdaging, naast droogte en hoosbuien. Een betegeld terras kan op een zomerse middag tientallen graden warmer worden dan de lucht, en die warmte straalt tot diep in de avond na tegen je huis. Groen werkt als natuurlijke airco. Een boom op de juiste plek houdt de zon van het terras en de ramen, en verdampt via zijn bladeren grote hoeveelheden water. Kies aan de zuid- en westkant van de tuin bij voorkeur een loofboom: in de zomer geeft hij schaduw, in de winter laat hij het lage zonlicht door. In een kleine tuin kan een meerstammige krentenboom, een Japanse esdoorn of een fruitboom op zwakke onderstam al veel verschil maken; tips daarvoor staan in de gids fruitbomen kopen voor een kleine tuin.

Ook een pergola met klimplanten, een groene gevel of een paar grote kuipen op het terras zorgen voor een koeler microklimaat. Lichte materialen warmen minder op dan donkere, en grind of houtsnippers blijven koeler dan beton. Houd ook rekening met je huisdieren: een schaduwrijke, groene hoek is op tropische dagen voor iedereen een verademing.

Slim water geven in droge periodes

Ook in een klimaatbestendige tuin moet je soms water geven, zeker bij nieuwe aanplant en potten. Doe het dan slim:

• Geef minder vaak, maar grondig. Eén keer per week flink water geven stimuleert diepe wortels. Elke dag een beetje sproeien houdt de wortels juist aan de oppervlakte.
• Geef 's ochtends vroeg, dan verdampt er het minst en droogt het blad overdag op.
• Geef aan de voet van de plant, niet over het blad. Een druppelslang onder de mulch is ideaal.
• Laat het gazon gaan. Een bruin gazon in augustus is niet dood: zodra het weer regent, kleurt het meestal weer groen. Maai in droge periodes minder kort en minder vaak.
• Help nieuwe aanplant. Bomen en struiken die het afgelopen jaar zijn geplant, hebben de eerste twee zomers wel regelmatig water nodig.

Potten en bakken drogen het snelst uit. Groepeer ze in de halfschaduw, kies grote potten en planten die droogte verdragen. Tips staan in balkon en terras in pot en in de gids winterharde planten voor balkon en terras.

Een klimaatbestendige tuin is ook een levende tuin

Een tuin met minder tegels, meer verschillende planten en een gezonde bodem is niet alleen beter bestand tegen het weer. Hij biedt ook voedsel en schuilplaatsen aan bijen, vlinders, vogels en egels. Veel droogtetolerante planten zijn bovendien echte insectenmagneten. Wil je dat aspect versterken, lees dan ons artikel over een tuin voor bijen en vlinders of bekijk de gids planten voor bijen en vlinders.

Daarnaast is zo'n tuin vaak minder werk. Een goed doordachte beplanting op een gezonde bodem hoeft minder gesproeid, gewied en bemest te worden. Meer ideeën vind je in onderhoudsvriendelijke tuin en border aanleggen met vaste planten. De herfst en het vroege voorjaar zijn trouwens het beste plantseizoen: planten wortelen dan in een vochtige bodem en staan steviger als de eerste droge periode komt. Twijfel je welke planten bij jouw tuin passen, gebruik dan de plantenkiezer.

Veelgestelde vragen

Hoeveel tegels moet ik weghalen voor een klimaatbestendige tuin?

Er is geen vaste norm, maar elke vierkante meter helpt. Een veelgehoord streven is om minstens de helft van de tuin groen te maken. Begin met plekken die je weinig gebruikt en de zones rond de regenpijpen.

Is een wadi niet een broedplaats voor muggen?

Een goed aangelegde wadi is binnen een dag of twee na een bui weer droog. Muggenlarven hebben ongeveer een week stilstaand water nodig om zich te ontwikkelen, dus in een goed werkende wadi krijgen ze geen kans.

Welke planten hebben het minste water nodig?

Planten met grijs of zilverig blad, vetplanten en mediterrane kruiden zoals lavendel, salie, rozemarijn en hemelsleutel hebben eenmaal gevestigd heel weinig water nodig. Ook veel siergrassen kunnen goed tegen droogte.

Kan ik regenwater ook voor kamerplanten gebruiken?

Ja, regenwater is zacht en daardoor prima voor de meeste kamerplanten. Gebruik het bij voorkeur op kamertemperatuur en vang het op van een schoon dak. Water dat lang in een warme ton heeft gestaan, kun je beter voor de tuin gebruiken.

Wanneer kan ik het beste beginnen met een klimaatbestendige tuin?

Tegels wippen en een wadi graven kan het hele jaar, zolang de grond niet bevroren of drijfnat is. Plant bij voorkeur in de herfst of het vroege voorjaar, zodat planten goed wortelen voordat de zomer begint.