Orchidee opnieuw laten bloeien: Phalaenopsis verzorgen

De vlinderorchidee of Phalaenopsis is de meest verkochte bloeiende kamerplant van Nederland en België. Hij bloeit maandenlang, en daarna staat er bij veel mensen een plant met twee of drie bladeren en een kale tak op de vensterbank die nooit meer iets doet. Dat is zonde, want een orchidee opnieuw laten bloeien is helemaal niet moeilijk als je begrijpt hoe deze plant in de natuur leeft. In dit artikel lees je hoe je een Phalaenopsis verzorgt, waarom een temperatuurverschil tussen dag en nacht de sleutel is voor een nieuwe bloeitak, hoe je de oude tak snoeit, wanneer en hoe je verpot in schors, en wat je met al die luchtwortels moet doen.

Hoe een Phalaenopsis in de natuur leeft

De Phalaenopsis komt uit de warme, vochtige bossen van Zuidoost-Azië, van de Filipijnen tot Indonesië. Hij groeit daar niet in de grond, maar op takken en stammen van bomen. Zo'n plant noemen we een epifyt. Hij is geen parasiet: hij gebruikt de boom alleen als steun en haalt water en voeding uit regen, mist en het organisch materiaal dat zich rond zijn wortels ophoopt.

Dat verklaart bijna alles over de verzorging. De wortels zijn gewend aan lucht en kort, overvloedig water, waarna ze snel opdrogen. Ze hangen vaak vrij in de lucht en zijn groen omdat ze zelf ook fotosynthese doen. In een pot met gewone potgrond, die nat en zuurstofarm blijft, rotten ze binnen korte tijd. De plant staat in de natuur in gefilterd licht onder het bladerdak, nooit in de brandende middagzon. Lees ook de plantenfiche van de Phalaenopsis voor de basisgegevens.

De basisverzorging van een orchidee

Wie een orchidee opnieuw wil laten bloeien, moet eerst zorgen dat de plant gezond en sterk is. Een plant met slappe bladeren en rotte wortels gaat geen energie in bloemen steken. Begin dus bij de basis: licht, water, luchtvochtigheid en voeding.

Licht: helder, maar zonder felle zon

Een raam op het oosten of westen is ideaal: helder licht met hooguit wat zachte ochtend- of avondzon. Op het zuiden zet je de plant iets van het raam af of achter een vitrage, want directe middagzon geeft verbrandingsvlekken op het blad. Op het noorden kan het ook, maar dan bloeit de plant vaak minder rijk, zeker in de winter. Gezonde bladeren zijn middengroen; donkergroen blad wijst op te weinig licht, geelgroen of rossig blad op te veel. Meer over lichtniveaus lees je in licht voor kamerplanten.

Water geven: dompelen in plaats van gieten

De beste methode is dompelen. Zet de pot met plant en al tien tot vijftien minuten in een bak lauw water, bij voorkeur regenwater of kraanwater dat een nacht heeft gestaan. Laat daarna goed uitlekken, zodat er geen water in de sierpot of in het hart van de plant blijft staan. Herhaal dat als de wortels zilvergrijs zijn: in de zomer meestal eens per week, in de winter eens per tien tot veertien dagen. Groene wortels betekenen dat er nog vocht is. In een doorzichtige pot zie je dat in één oogopslag.

Het populaire advies om drie ijsblokjes per week te geven, werkt wel, maar het is niet ideaal: de plant krijgt weinig water en de koude op de wortels is onnatuurlijk. Algemene tips voor een goed gietritme vind je in kamerplanten water geven.

Luchtvochtigheid

Een Phalaenopsis is verrassend tolerant voor de lucht in een gewone woonkamer, maar in de winter met de verwarming aan kan het te droog worden. Bloemknoppen die geel worden en afvallen, kunnen daarop wijzen. Zet de plant niet boven een radiator, en overweeg een schaaltje met grind en water onder de pot, of zet hem bij andere planten. Een lichte badkamer met een raam is ook een prima standplaats; zie de gids kamerplanten voor de badkamer. Wat echt helpt en wat niet, lees je in luchtvochtigheid voor kamerplanten.

Voeding

Orchideeën zijn zuinig. Geef in de groeiperiode om de twee tot drie keer dat je dompelt een speciale orchideeënvoeding in de helft van de aanbevolen dosis. Gewone kamerplantenvoeding in een volle dosis is te sterk en kan de gevoelige wortels verbranden. In de maanden na de bloei, als de plant nieuw blad en wortels maakt, is voeding het nuttigst. Meer achtergrond over voedingsstoffen lees je in plantenvoeding en potgrond.

Waarom je orchidee niet opnieuw bloeit

De meest voorkomende reden waarom een gezonde orchidee jarenlang geen nieuwe bloeitak maakt, is dat hij het hele jaar in precies hetzelfde klimaat staat. Een woonkamer is dag en nacht, zomer en winter ongeveer twintig graden. Voor ons comfortabel, maar voor de orchidee een teken dat er niets verandert. In de natuur zorgen koelere nachten aan het eind van het regenseizoen voor het signaal om bloemen aan te leggen.

Andere oorzaken zijn te weinig licht, een plant die nog te zwak is na een eerdere bloei of na wortelrot, en een plant die te kort geleden is verpot of verplaatst. Ook te veel stikstofrijke voeding zorgt voor veel blad maar weinig bloei.

Het temperatuurverschil: de sleutel tot een nieuwe bloeitak

Het belangrijkste wat je kunt doen om een orchidee opnieuw te laten bloeien, is zorgen voor een duidelijk verschil tussen dag- en nachttemperatuur. Een verschil van vijf tot acht graden gedurende drie tot zes weken is voor de meeste Phalaenopsis-hybriden voldoende om een nieuwe bloeitak te vormen.

Hoe je dat thuis regelt

Het najaar is de natuurlijke periode om dit te doen. In september en oktober worden de nachten vanzelf koeler, en een plant op een vensterbank in een slaapkamer of een niet verwarmde logeerkamer krijgt dat verschil vaak automatisch. Je kunt de plant ook overdag in de woonkamer laten staan en 's avonds naar een koelere kamer verplaatsen. Wie de thermostaat 's nachts lager zet, helpt de orchidee meteen mee.

Let wel op koude tocht: een orchidee direct tegen een enkel glas waar het in de winter vriest, of naast een openstaand raam, kan bevriezingsschade oplopen. Waterige, doorschijnende plekken op het blad zijn daar een teken van. Meer tips voor deze periode vind je in kamerplanten in de winter.

Hoe herken je een nieuwe bloeitak?

Na enkele weken verschijnt tussen de onderste bladeren een groene uitloper. Een beginnende bloeitak is herkenbaar aan zijn afgeplatte, wantvormige punt en groeit schuin omhoog. Een luchtwortel is rond met een groene of rode, gladde punt en groeit meestal naar beneden of opzij. Is de bloeitak zichtbaar, dan kun je de plant weer op een vaste plek zetten met normaal kamerklimaat.

De bloeitak snoeien na de bloei

Als de laatste bloem is afgevallen, heb je drie mogelijkheden. Welke je kiest, hangt af van de toestand van de tak en van de plant.

• De tak is bruin of geel en verdroogd. Knip hem dan vlak boven de bladeren af. Hij komt niet meer terug.
• De tak is nog groen en de plant is sterk. Knip de tak af net boven het tweede of derde "oog", de kleine verdikkingen met een schubje op de stengel. Uit zo'n oog groeit vaak binnen enkele maanden een zijtak met nieuwe bloemen. Die bloei is meestal iets kleiner.
• De tak is groen, maar de plant heeft weinig of slap blad. Knip dan de hele tak af. De plant steekt zijn energie dan in nieuwe bladeren en wortels, en komt een jaar later sterker terug met een volle nieuwe bloeitak.

Gebruik altijd een schone, scherpe schaar of snoeischaar, die je even met alcohol afveegt. Zo voorkom je dat je virussen of schimmels overbrengt van de ene plant naar de andere. Geschikte gereedschappen vind je bij verzorging en accessoires.

Bloeitak opbinden

Een nieuwe bloeitak groeit naar het licht. Zet de plant niet meer om als de tak eenmaal groeit, anders gaat hij kronkelen. Wil je een rechte tak, bind hem dan voorzichtig op aan een stokje zodra hij een centimeter of vijftien lang is, met zachte clipjes en zonder te trekken. Stop met opbinden net onder de eerste knoppen, zodat de bloemen in een mooie boog kunnen hangen.

Verpotten in schors

Een Phalaenopsis hoeft niet vaak verpot te worden, maar het moet wel eens. Schors breekt in de loop van de tijd af tot een fijne, compacte massa die water vasthoudt en weinig lucht doorlaat, en dan gaan de wortels rotten. Verpot daarom gemiddeld om de twee jaar, of eerder als het substraat muf ruikt, verkruimelt of als je rotte wortels ziet.

Wanneer verpot je?

Het beste moment is direct na de bloei, wanneer de plant nieuwe wortels begint te maken. Verpot niet tijdens de bloei: de plant laat dan vaak zijn knoppen en bloemen vallen. Algemene tips over timing en technieken lees je ook in kamerplanten verpotten.

Stap voor stap verpotten

1. Week de nieuwe orchideeënschors een paar uur of een nacht in water, zodat hij vocht kan opnemen.
2. Haal de plant uit de pot. Zitten de wortels vast, knijp dan zachtjes in de plastic pot of knip hem open.
3. Verwijder alle oude schors en spoel de wortels af met lauw water.
4. Knip met een schone schaar alle wortels weg die bruin, zacht, hol of papierachtig zijn. Gezonde wortels zijn stevig en groen of zilvergrijs.
5. Zet de plant in een nieuwe, doorzichtige orchideeënpot die net iets groter is dan het wortelpakket. Een te grote pot blijft te lang nat.
6. Vul rondom met schors en tik de pot een paar keer op tafel, zodat de stukjes tussen de wortels zakken. Druk niet hard aan.
7. Geef de eerste week geen water, zodat eventuele wondjes aan de wortels kunnen opdrogen. Daarna dompel je weer zoals gewoonlijk.

Orchideeënschors en andere substraten vind je bij potgrond en toebehoren. Gebruik nooit gewone potgrond voor een Phalaenopsis.

Waarom een doorzichtige pot?

Een doorzichtige pot heeft twee voordelen. De wortels krijgen licht en kunnen zelf bijdragen aan de fotosynthese, en je ziet in één oogopslag of de wortels groen of zilvergrijs zijn en dus of er water nodig is. Wil je toch een mooie sierpot, zet de doorzichtige pot er dan los in en controleer na het dompelen of er geen water in de sierpot achterblijft. Een ruime keus aan sierpotten vind je bij de bloempotten en de manden en vazen. Meer over pot en maat lees je in de juiste pot kiezen.

Luchtwortels: laten zitten of afknippen?

Bijna elke orchidee maakt na een tijd wortels die over de rand van de pot groeien of recht omhoog in de lucht steken. Veel mensen vinden dat rommelig en knippen ze af. Doe dat niet: luchtwortels zijn gezonde, volwaardige wortels die vocht uit de lucht opnemen en de plant van energie voorzien. Een orchidee met veel luchtwortels is juist een vitale plant.

• Laat stevige, groene of zilvergrijze luchtwortels gewoon zitten.
• Knip alleen wortels weg die helemaal verdroogd, hol of verrot zijn.
• Spray luchtwortels in de winter af en toe licht, of dompel ze mee als ze dat toelaten.
• Duw ze bij het verpotten niet met geweld in de pot; buigen breekt ze. Leid ze voorzichtig mee of laat ze erbuiten.

Kindjes aan de bloeitak

Soms groeit uit een oog op de bloeitak geen bloem, maar een klein plantje met eigen blaadjes. Dit heet een kindje, in het vakjargon een keiki. Laat het aan de moederplant zitten tot het minstens drie bladeren en een paar wortels van vijf centimeter heeft. Knip het dan met een stukje tak los en pot het op in een klein potje met fijne schors. Het duurt doorgaans een paar jaar voor zo'n jonge plant zelf bloeit. Meer over het vermeerderen van kamerplanten lees je in kamerplanten stekken.

Veelvoorkomende problemen bij orchideeën

Knoppen vallen af voordat ze opengaan

Dit heet knopval en heeft meestal een verandering van omstandigheden als oorzaak: de plant is verplaatst, staat in de tocht, bij een radiator of te droog. Ook rijpend fruit in de buurt kan een rol spelen, omdat het ethyleen afgeeft dat bloemen en knoppen sneller doet verouderen. Zet een fruitschaal dus niet naast je orchidee.

Gele bladeren

Dat het onderste blad af en toe geel wordt en afvalt, is normaal: de plant ruimt oud blad op. Worden meerdere bladeren tegelijk geel of slap, kijk dan naar de wortels. Rotte wortels door te veel water zijn de meest voorkomende oorzaak, gevolgd door te veel zon. In ons overzicht van oorzaken van gele bladeren vind je meer aanwijzingen.

Slappe, rimpelige bladeren

Rimpelig, leerachtig blad betekent dat de plant te weinig water opneemt. Dat kan komen door te weinig water, maar paradoxaal genoeg ook door te veel: als de wortels zijn weggerot, kan de plant niets meer opnemen. Controleer altijd de wortels voordat je extra water geeft.

Plagen

Wolluis en schildluis zijn de bekendste plagen bij orchideeën. Ze zitten vaak verstopt in de bladoksels, aan de onderkant van het blad of tussen de knoppen. Witte, wollige pluisjes of kleine bruine bultjes en een kleverig laagje op het blad zijn duidelijke aanwijzingen. Hoe je ze bestrijdt, lees je in ongedierte op kamerplanten.

Een jaar met je orchidee

Om alles samen te vatten, zo ziet een typisch jaar eruit voor een Phalaenopsis in een Nederlandse of Vlaamse woonkamer:

• Winter en vroeg voorjaar: bloei. Geef minder vaak water, geen voeding nodig, houd de plant uit de tocht en weg van de radiator.
• Voorjaar, na de bloei: snoei de bloeitak en verpot indien nodig in verse schors.
• Zomer: groeiperiode. Dompel wekelijks, geef om de paar keer een lage dosis orchideeënvoeding en bescherm tegen felle zon.
• Najaar: zorg drie tot zes weken voor koelere nachten. Zodra de bloeitak verschijnt, terug naar een vaste, lichte plek.

Ga je in de zomer op vakantie, dompel de plant dan vlak voor vertrek goed en zet hem iets uit het licht; een gezonde Phalaenopsis kan zonder problemen twee weken zonder water. Meer tips staan in kamerplanten op vakantie.

Andere bloeiende kamerplanten

Ben je de smaak te pakken, dan zijn er meer kamerplanten die met wat aandacht opnieuw bloeien. De Anthurium bloeit vrijwel het hele jaar als hij genoeg licht krijgt. De kerstcactus heeft net als de orchidee koelere nachten en kortere dagen nodig om knoppen te vormen. Een Hoya bloeit met geurende sterretjes, mits je de oude bloeisteeltjes laat zitten. De Guzmania bloeit maar één keer, maar maakt daarna kindjes die je zelf kunt opkweken. Bekijk ook de gids bloeiende kamerplanten kopen of het assortiment bloeiende kamerplanten.

Fijn om te weten voor wie huisdieren heeft: de Phalaenopsis staat bekend als niet giftig voor katten en honden. Hij staat dan ook in onze gids niet giftige kamerplanten voor katten en honden. En omdat hij lang bloeit en weinig vraagt, is hij een van de populairste plantcadeaus; zie ook planten cadeau doen.

Veelgestelde vragen

Hoe krijg ik mijn orchidee weer in bloei?

Zorg dat de plant gezond is, voldoende helder licht krijgt en gedurende drie tot zes weken 's nachts vijf tot acht graden koeler staat dan overdag, bijvoorbeeld 15 tot 18 °C. Dat temperatuurverschil zet de plant meestal aan tot het maken van een nieuwe bloeitak.

Waar knip ik de bloeitak van een orchidee af?

Is de tak verdroogd, knip hem dan vlak boven het blad af. Is hij nog groen en de plant sterk, knip dan boven het tweede of derde oog, zodat er een zijtak kan groeien. Bij een zwakke plant knip je de hele tak weg.

Hoe vaak moet een orchidee water krijgen?

Dompel de pot tien tot vijftien minuten in lauw water zodra de wortels zilvergrijs zijn. In de zomer is dat meestal eens per week, in de winter eens per tien tot veertien dagen. Laat altijd goed uitlekken.

Mag ik de luchtwortels van mijn orchidee afknippen?

Nee, gezonde luchtwortels zijn nuttig: ze nemen vocht op en helpen bij de fotosynthese. Knip alleen wortels weg die verdroogd, hol of verrot zijn.

Wanneer moet ik mijn orchidee verpotten?

Gemiddeld om de twee jaar, direct na de bloei. Verpot eerder als de schors verkruimeld is, muf ruikt of als je rotte wortels ziet. Gebruik altijd orchideeënschors en nooit gewone potgrond.

Hoe lang bloeit een Phalaenopsis?

Een gezonde Phalaenopsis bloeit doorgaans twee tot vier maanden achter elkaar. Bij goede verzorging kan hij één tot twee keer per jaar opnieuw bloeien.